Τι είναι οι λαϊκές κατάρες στη ρουμανική παράδοση; Είναι σύντομες φράσεις, ειπωμένες σε στιγμή θυμού ή μεγάλου πόνου, με τις οποίες κάποιος εύχεται σε άλλον να του συμβεί κακό: αρρώστια, φτώχεια, μοναξιά ή ακόμη και θάνατος. Στο παραδοσιακό ρουμανικό χωριό ο λόγος θεωρούνταν δύναμη από μόνος του. Γι’ αυτό οι κατάρες φόβιζαν, διατηρήθηκαν σε τραγούδια και μοιρολόγια και, εξίσου συχνά, «λύνονταν» με προσευχή, ξόρκι και συγχώρεση. Σε αυτό το άρθρο βλέπουμε τις ρουμανικές κατάρες ως κληρονομιά της γλώσσας και της πίστης: πώς είναι φτιαγμένες, ποια είδη υπάρχουν, τι πίστευαν οι παλιοί για τη δύναμή τους και πώς απαλλάσσονταν από το βάρος τους. Δεν θα βρεις εδώ «συνταγές» για να καταραστείς, αλλά κατανόηση και ηρεμία, γιατί η πρακτική των λαϊκών καταρών ανήκει στο παρελθόν, και η πιο πραγματική επίδρασή τους πάνω μας είναι ο φόβος.
Τι είναι η κατάρα στη λαϊκή πίστη
Με λίγα λόγια: η κατάρα είναι μια ευχή για κακό, ειπωμένη φωναχτά, με την πεποίθηση ότι ο λόγος έχει τη δύναμη να πραγματοποιηθεί. Η εθνολόγος Σάντα Λαριονέσκου, ερευνήτρια στο Μουσείο του Χωριού στο Βουκουρέστι, την όριζε σε συνέντευξη στην εφημερίδα Adevărul (2003) ως πράξη μαγείας του λόγου, που στηρίζεται στη δύναμη που αποδίδεται στη λέξη να κάνει κακό.
Ο λαογράφος Πέτρου Καραμάν, στη μελέτη του για την κατάρα, διακρίνει δύο στρώματα:
- τη μαγική, αρχαϊκή κατάρα, όπου ο λόγος δρα μόνος του, χωρίς να επικαλείται κανέναν (για παράδειγμα «Călca-te-ar nevoia!» – «Να σε πατήσει η ανέχεια!», καταγραμμένη στο Βαϊντέενι, νομός Βάλτσεα)·
- τη μαγικοθρησκευτική κατάρα, όπου ο άνθρωπος ζητά από τον Θεό ή τους αγίους να πραγματοποιήσουν το κακό, με στερεότυπες φράσεις όπως «Să dea Dumnezeu...» («Να δώσει ο Θεός...») ή «Dare-ar Dumnezeu și Maica Domnului să...» («Να δώσουν ο Θεός και η Παναγία να...»), που άκουσε ο Καραμάν στα χωριά της νότιας Μολδαβίας.
Ο δεύτερος τύπος δείχνει ένα παράδοξο που η Εκκλησία πάντα επισήμαινε: ο άνθρωπος καλεί τον Θεό της ευλογίας να κάνει κακό. Γι’ αυτό ακόμη και οι «δικαιολογημένες» κατάρες εξομολογούνταν ως αμαρτία, όπως σημειώνει η ίδια η Σάντα Λαριονέσκου.
Υπάρχει και κάτι ακόμη σημαντικό: η κατάρα δεν είναι το ίδιο με τα μάγια, παρόλο που στο μυαλό των Ρουμάνων οι δύο μορφές του κακού ήταν κοντά. Τα μάγια έχουν κινήσεις, αντικείμενα, συγκεκριμένες μέρες (θα τα βρεις περιγραμμένα στο άρθρο για τα μάγια, τα ξόρκια και τα λυσίματα που συνέλεξε ο Σιμιόν Φλορέα Μαριάν). Η κατάρα είναι, τις περισσότερες φορές, μόνο λόγος. Η Λαριονέσκου παρατηρούσε ότι, σε αντίθεση με τα ξόρκια ή τα μάγια, η κατάρα κυκλοφορεί παντού με τον ίδιο τρόπο και δεν έχει μεγάλες τοπικές παραλλαγές.
Πώς είναι φτιαγμένες οι ρουμανικές κατάρες
Αν διαβάσεις μερικές δεκάδες ρουμανικές κατάρες τη μία μετά την άλλη, θα δεις να επαναλαμβάνονται τα ίδια λίγα γραμματικά σχήματα. Αποτελούν τον «σκελετό» της κατάρας, πάνω στον οποίο ο καθένας έβαζε το κακό που φοβόταν περισσότερο.
| Σχήμα | Πώς ακούγεται | Παράδειγμα από τις συλλογές |
|---|---|---|
| Ρήμα + αντωνυμία + «-ar» (αντεστραμμένη ευκτική) | «Lovi-te-ar...» (Να σε χτυπήσει...), «Lua-te-ar...» (Να σε πάρει...), «Mânca-te-ar...» (Να σε φάει...) | «Lovi-te-ar ciuma!» (Πανούκλα να σε χτυπήσει!), «Lua-te-ar holera!» (Χολέρα να σε πάρει!) (Καραμάν) |
| «Să» + ρήμα (υποτακτική) | «Să te...» (Να σε...), «Să n-ai...» (Να μην έχεις...) | «S-ajungi slugă la dârloagă!» (Να καταντήσεις υπηρέτης ενός ψωραλόγου!) (Σμουλτς, Γκαλάτσι – Καραμάν) |
| «Vedea-te-aș...» (αυτός που καταριέται θέλει να είναι μάρτυρας) | «Vede-te-aș...» (Να σε έβλεπα...), «Mânca-i-aș...» (Να έτρωγα το ... του) | «Vede-te-aș cu traista de gât...» (Να σε έβλεπα με το ζητιανοδισάκι στον λαιμό...) (Βαρλέζι, Γκαλάτσι – Καραμάν) |
| Επίκληση του Θεού | «Să dea Dumnezeu să...» (Να δώσει ο Θεός να...), «Trăsnește-l, Doamne!» (Κεραύνωσέ τον, Κύριε!) | στερεότυπη φράση από τη νότια Μολδαβία (Καραμάν) |
| Η παρομοίωση «σαν...» | το κακό μετριέται με κάτι γνωστό | «goi ca șerpii» (γυμνά σαν τα φίδια), λεγόταν για πολύ φτωχά παιδιά στο Μπιχόρ (Καραμάν, κατά τον Μ. Πομπίλιου) |
Η παρομοίωση «σαν...» εμφανίζεται κυρίως στις έμμετρες κατάρες. Η λογική είναι ίδια με τα μάγια ομοιότητας: όπως συμβαίνει σε ένα πράγμα, έτσι να συμβεί και στον άνθρωπο. Έχουμε εξηγήσει αυτόν τον μηχανισμό αναλυτικά στο άρθρο για τα μάγια ομοιότητας και τις φράσεις «όπως... έτσι...».
Μια όμορφη λεπτομέρεια: το ίδιο γραμματικό σχήμα χρησίμευε και για ευχές. Η Λαριονέσκου θυμίζει την παιχνιδιάρικη «αντικατάρα» «Lovi-te-ar norocul!» («Η τύχη να σε χτυπήσει!»), που έχει τον τόνο κατάρας αλλά εύχεται καλό.
Τα είδη των λαϊκών καταρών
Οι παλιές συλλογές δείχνουν ότι οι λαϊκές κατάρες κάθε είδους ομαδοποιούνται ανάλογα με το κακό που ζητούν. Ιδού τα κύρια είδη, με παραδείγματα μόνο από ρουμανικό υλικό.
Κατάρες αρρώστιας
Η Λαριονέσκου παρατηρούσε ότι στους Ρουμάνους οι πιο συχνές κατάρες είναι εκείνες που ζητούν αρρώστια και θάνατο. Οι φοβερές αρρώστιες του παρελθόντος (πανούκλα, χολέρα) εμφανίζονται σαν όντα που «χτυπούν», «παίρνουν» ή «τρώνε» τον άνθρωπο. Ο Καραμάν εξηγεί ότι ο λαός φανταζόταν αυτές τις αρρώστιες σαν πρόσωπα της μυθολογίας, φορείς συμφοράς. Οι κατάρες αρρώστιας περνούν και στα ερωτικά τραγούδια: μια κοπέλα από το Μπερμπέστι του Μαραμούρες (Οντοκίε Μόις, 19 ετών, στη συλλογή του ιερέα Ιόν Μπίρλεα, 1924) εύχεται στον αγαπημένο που την αφήνει να μείνει πολύ καιρό στο κρεβάτι «σε κρεβατάκι από ξύλο οξιάς».
Κατάρες φτώχειας
Για τον άνθρωπο της υπαίθρου η φτώχεια σήμαινε και ντροπή. Ο Καραμάν σημειώνει ότι ο λαός έχει «προτίμηση» στις κατάρες με το μοτίβο της ζητιανιάς, γιατί η επαιτεία έφερνε και ταπείνωση. Παραδείγματα από τον νομό Γκαλάτσι: «Vede-l-aș la pod cu mâna-ntinsă!» («Να τον έβλεπα στη γέφυρα με το χέρι απλωμένο!») ή «Mânca-te-ar râia și calicia!» («Η ψώρα και η ψωροφτώχεια να σε φάνε!»). Στην ίδια οικογένεια ανήκει και η φράση «De haram să-ți fie!», γνωστή στη Μολδαβία, τη Βλαχία και τη Δοβρουτσά: χαΐρι να μη δεις, να μη σου χρησιμέψει σε τίποτα.
Κατάρες μοναξιάς και καημού
Οι εγκαταλειμμένες κοπέλες καταριόνταν με στίχους. Ένα παράδειγμα που παραθέτει η Σάντα Λαριονέσκου αρχίζει με «Să te-ajungă dor cumplit» («Φοβερός καημός να σε βρει») και ζητά το παλικάρι να μη βρει ποτέ ξανά ησυχία. Στο Μαραμούρες, τα τραγούδια που συνέλεξε ο Μπίρλεα δείχνουν το ξέσκισμα ανάμεσα στην αγάπη και τον θυμό, σε έναν στίχο της Μαρίε Μποροντί: «Blăstăma-l-aș, da mi-i drag» («Θα τον καταριόμουν, μα τον αγαπώ»). Και στα μοιρολόγια και τα τραγούδια της κοιλάδας του Σούτσιου, που συνέλεξε ο Πάμφιλ Μπίλτσιου, εμφανίζεται η κατάρα εναντίον όσων χωρίζουν δύο νέους που αγαπιούνται.
Κατάρες θανάτου
Είναι οι πιο βαριές και συχνά οι πιο «κρυμμένες». Ο Καραμάν καταγράφει φράσεις που θυμίζουν την κηδεία χωρίς να ονομάζουν ευθέως τον θάνατο: «Mânca-i-aș coliva!» («Να έτρωγα τα κόλλυβά του!», δηλαδή η ευχή να φας στο μνημόσυνο του άλλου) ή την ευχή ο άνθρωπος να βγει από το σπίτι «ξαπλωμένος και με τα πόδια μπροστά». Η Λαριονέσκου προσθέτει «Lovi-te-ar vaca neagră!» («Η μαύρη αγελάδα να σε χτυπήσει!») και «Cânta-ți-ar cucuveaua la geam» («Η κουκουβάγια να σου τραγουδήσει στο παράθυρο»), γιατί η μαύρη αγελάδα στο όνειρο και η κουκουβάγια θεωρούνταν προάγγελοι θανάτου. Εδώ ανήκει και η κατάρα προς τον ίδιο τον θάνατο: στα μοιρολόγια από τη Λάργκα (Μαραμούρες), που συνέλεξε ο Μπίλτσιου, η πονεμένη μάνα καταριέται τον θάνατο επειδή παίρνει τους νέους και αφήνει παιδιά ορφανά. Είναι κατάρα του πόνου, όχι του μίσους.
Κατάρες με τον διάβολο
Μια ξεχωριστή οικογένεια καλεί το κακό πνεύμα πάνω στον άνθρωπο: «Dare-ar dracu-n tine!» («Ο διάβολος να μπει μέσα σου!»), που άκουσε ο Καραμάν στη Μολδαβία, ή «Tune dracu-n tine!», συνηθισμένη στην Τρανσυλβανία. Πολλές από αυτές έγιναν με τον καιρό απλές βρισιές, που λέγονται στα νεύρα χωρίς τη σκέψη ότι θα πραγματοποιηθούν.
Οι πιο βαριές κατάρες: των γονιών και η κατάρα της μάνας
Στο ερώτημα ποιες είναι οι πιο βαριές κατάρες, η παράδοση απαντά σχεδόν πάντα το ίδιο: εκείνες των γονιών προς τα παιδιά. Το λεξικό συμβόλων και δοξασιών του Ρομούλους Αντονέσκου συγκεντρώνει μερικές τοπικές δοξασίες:
- στη Χώρα του Ολτ πίστευαν ότι η κατάρα των γονιών, κυρίως αυτή που λέει η μάνα, πραγματοποιείται έως τη δεύτερη γενιά·
- στη Βουκοβίνα, ότι η κατάρα των γονιών μπορεί να περάσει από γενιά σε γενιά, έως την ένατη·
- στο Μεχεντίντσι, ότι η κατάρα του νονού, που θεωρείται «δεύτερος γονιός», είναι ακόμη πιο δυνατή από των γονιών·
- στη Βάλτσεα συμβούλευαν τους γονείς να μη ρίχνουν νερό στα παιδιά όταν τα πλένουν, ώστε οι κατάρες τους, αν τους ξεφύγει ποτέ καμία, να μην πιάσουν.
Τα λαϊκά τραγούδια λένε το ίδιο με την καρδιά. Στη συλλογή του Μπίρλεα, μια κοπέλα από το Μαραμούρες (τραγούδι της Μαρία Τούσνεα) κατηγορεί τη μάνα της ότι την καταράστηκε κλαίγοντας και λέει ότι «η κατάρα του γονιού / καίει πιο πολύ κι από φωτιά». Στο υλικό του Γκρ. Τοτσιλέσκου εμφανίζεται μια συγκλονιστική παρομοίωση: η κατάρα του πατέρα είναι σαν να πατάς πέτρα μέσα στο νερό, ενώ της μάνας είναι σαν χτύπημα πανούκλας.
Το ίδιο μοτίβο περνά στα κάλαντα και στις μπαλάντες. Ο Αντονέσκου καταγράφει το κάλαντο όπου ο Άγιος Ιωάννης καταριέται από τη μάνα του να μεταμορφωθεί σε ελάφι (Τρανσυλβανία, Βουκοβίνα) και τη μαραμουρεσιανή παραλλαγή της μπαλάντας του Κωνσταντίνου, τον οποίο η κατάρα της μάνας σηκώνει από τον τάφο για να φέρει την αδελφή του στο σπίτι (θέμα συγγενικό με το ελληνικό «Του νεκρού αδελφού»).
Αν κουβαλάς στην ψυχή σου τα βαριά λόγια ενός γονιού, διάβασε και το άρθρο για το οικογενειακό κάρμα και πώς λύνεται. Εκεί μιλάμε για τα βάρη που περνούν μέσα στην οικογένεια χωρίς να τα έχουμε επιλέξει.
Η κατάρα του αδικημένου
Μια άλλη βαριά κατάρα ήταν εκείνη του αδικημένου: του φτωχού που ζημιώθηκε, της γυναίκας που την έκλεψαν, του καταπιεσμένου χωρικού. Ο Καραμάν καταγράφει την κατάρα μιας γυναίκας από το Βαρλέζι (Γκαλάτσι), της Προφίρα Κιρικιοάια, προς το παλικάρι που της είχε κλέψει τις κότες: να ζήσει τόσες μέρες όσες κότες έκλεψε. Η Λαριονέσκου θυμίζει τις «δικαιολογημένες» κατάρες του χωρικού κατά του άρχοντα. Η λαϊκή πίστη τις θεωρούσε πιο βαριές ακριβώς επειδή πίσω τους υπήρχε αδικία. Κι όμως, λέει, κι αυτές εξομολογούνταν ως αμαρτία.
Μια ηχώ αυτής της ιδέας βρίσκουμε και στις γραπτές κατάρες: στα παλιά βιβλία, στα χρυσόβουλα και στις δωρεές, οι ιδιοκτήτες έγραφαν κατάρες εναντίον όσων θα έκλεβαν ή θα κατέστρεφαν τα υπάρχοντά τους.
Δοξασίες για τη δύναμη της κατάρας
Δεν θεωρούνταν κάθε κακό λόγο κατάρα που «πιάνει». Ο κόσμος του χωριού είχε σαφείς κανόνες για τη δύναμη των καταρών:
- Δεν έχουν όλοι τη δύναμη να καταραστούν. Η Λαριονέσκου καταγράφει την πεποίθηση ότι μόνο ορισμένοι άνθρωποι έχουν «κακό στόμα». Για «αληθινές» κατάρες πήγαιναν στη μάγισσα του χωριού, στο ίδιο ή στο γειτονικό χωριό.
- Η κατάρα κολλάει σε όποιον δεν είναι προστατευμένος. Στο Γκαλάτσι έλεγαν ότι καλό είναι να φοράς δαχτυλίδι, για να μη σε πιάνουν οι κατάρες, ούτε οι δικές σου τους άλλους. Στη Βάλτσεα, ότι δεν είναι καλό να ράβεις ρούχο ενώ το φοράς, γιατί κολλάνε οι κατάρες (Αντονέσκου).
- Κάποιοι προστατεύονται από τη γέννησή τους. Στη Βλαχία πίστευαν ότι σε ορισμένα παιδιά δεν πιάνει ούτε γητειά, ούτε μάγια, ούτε κατάρα (Αντονέσκου).
- Η κατάρα μπορεί να κρατήσει και μετά τον θάνατο. Στη Βλαχία και τη Μολδαβία πίστευαν ότι ο καταραμένος, ιδίως από ιερέα, δεν λιώνει στον τάφο, και στη Σουτσάβα, κατά τον Μαριάν, του διάβαζαν ευχή «λύσεως» (Αντονέσκου).
- Όποιος καταριέται, βαραίνει την ψυχή του. Η πεποίθηση που κατέγραψε η Λαριονέσκου ήταν ότι οι άνθρωποι που «εμπορεύονται» το κακό γίνονται βρικόλακες (στριγκόι) μετά θάνατον.
Μοιάζει με όσα πιστεύονται για το μάτιασμα: το κακό έρχεται με το βλέμμα ή με τον λόγο, αλλά μπορεί και να σηκωθεί.
Η κατάρα που γυρίζει πίσω
Ίσως η πιο διαδεδομένη δοξασία για τις κατάρες είναι ότι το κακό που στέλνεται με τα λόγια μπορεί να γυρίσει σε αυτόν που το είπε. Η παράδοση εδώ έχει δύο πρόσωπα.
Από τη μία, ο Σιμιόν Φλορέα Μαριάν γράφει στο Vrăji, farmece și desfaceri («Μάγια, γητειές και λυσίματα», 1893) ότι τα λυσίματα είχαν συχνά διπλό σκοπό: να απομακρύνουν το κακό από τον πληγέντα και, μερικές φορές, να το «γυρίσουν» σε αυτόν που το έστειλε. Οι γυναίκες που άκουσε ο Μαριάν πίστευαν ότι δεν είναι αμαρτία να γυρίσεις το κακό σε αυτόν που σου το έκανε.
Από την άλλη, η Εκκλησία και η λαϊκή σοφία λένε ότι η κατάρα που γυρίζει πίσω δεν χρειάζεται τη βοήθειά μας. Όποιος καταριέται κουβαλά ήδη την αμαρτία του λόγου του. Το να «γυρίσεις» το κακό σημαίνει να μείνεις δεμένος μαζί του. Γι’ αυτό στο Adevăr și Lecuire δεν δουλεύουμε με επιστροφές, αλλά με λύση και συγχώρεση: το κακό αφήνεται στα χέρια του Θεού, δεν στέλνεται πίσω.
Η κατάρα, τα μάγια και η Εκκλησία
Η κατάρα στέκεται στο όριο ανάμεσα στη μαγεία και την πίστη. Και οι γητεύτρες χρησιμοποιούσαν φράσεις κατάρας, αλλά στραμμένες εναντίον της αρρώστιας, όχι του ανθρώπου. Στα ξόρκια για το μάτι από το Μαραμούρες, που συνέλεξε ο Πάμφιλ Μπίλτσιου, οι κατάρες απευθύνονται σε όσους μάτιασαν, για να φοβίσουν το κακό και να το διώξουν. Στο Μπανάτ, σε ένα ξόρκι για καλόγερο (απόστημα) από τη συλλογή Poezii poporale din Banat («Λαϊκή ποίηση από το Μπανάτ», 1912), η αρρώστια ονομάζεται «καλόγερος από κατάρες»: η κατάρα θεωρείται αιτία του πόνου και το ξόρκι γιατρικό. Μάθε περισσότερα για αυτόν τον κόσμο στο άρθρο για τα ξόρκια στη ρουμανική παράδοση.
Η Εκκλησία, από τη μεριά της, ήταν σαφής: η κατάρα είναι αμαρτία για όποιον τη λέει, και η ευλογία είναι ο δρόμος του χριστιανού. Ο Μαριάν σημειώνει ότι εναντίον των μαγιών και των γητειών κυκλοφορούσαν προσευχές που διάβαζαν και ιερείς, μερικές με το όνομα «ευχές λύσεως», τυπωμένες σε βιβλιαράκια στο Σιμπίου (1867) και στην Πιάτρα (1885). Ο Αντονέσκου προσθέτει την πεποίθηση ότι ο Αρχάγγελος Γαβριήλ λύνει τις κατάρες που έπεσαν στους ανθρώπους και ότι η νηστεία των Χριστουγέννων, τηρημένη με πίστη, προστατεύει το σπίτι από κατάρες και μάγια.
Πώς λύνεται μια κατάρα
Η σύντομη απάντηση: με προσευχή, εξομολόγηση, συγχώρεση και φροντίδα του εαυτού. Ιδού τα βήματα που προτείνουμε, στο πνεύμα της παράδοσης αλλά χωρίς φόβο.
- Σταμάτα την αλυσίδα των βαριών λόγων. Το πρώτο βήμα είναι να μην απαντάς σε κατάρα με κατάρα. Η παράδοση λέει ότι όποιος καταριέται φορτώνει τον εαυτό του.
- Πήγαινε στον πνευματικό σου. Για τον ορθόδοξο χριστιανό, η Εξομολόγηση είναι το κύριο σημείο αναφοράς. Ο ιερέας μπορεί να διαβάσει τις ευχές απαλλαγής από το Ευχολόγιο. Αν σε καταράστηκε γονιός, οι ιερείς συνιστούν, όσο αυτός ζει, να ζητηθεί και να δοθεί συγχώρεση.
- Προσευχήσου με τα δικά σου λόγια. Για τις προσευχές σε αυτή την ανάγκη, τι ορίζει η Εκκλησία και τι μπορείς να πεις στο σπίτι, έχουμε γράψει ξεχωριστά στο άρθρο προσευχή για κατάρες.
- Συγχώρεσε, ακόμη κι αν δεν ξεχνάς. Η συγχώρεση δεν σημαίνει ότι ο λόγος δεν πόνεσε. Σημαίνει ότι δεν αφήνεις πια αυτόν τον λόγο να σε κυβερνά.
- Δούλεψε με ό,τι άφησε ίχνος μέσα σου. Πολλές «κατάρες» ζουν κυρίως ως φόβος, ντροπή ή ενοχή. Εδώ βοηθά η εσωτερική δουλειά.
Γι’ αυτή την εσωτερική δουλειά, το βιβλίο Λύσεις από μάγια και ενεργειακός καθαρισμός (PDF) σου προσφέρει λύσεις που απαγγέλλεις και διατρέχεις με τον δικό σου ρυθμό. Πολλοί το συνδυάζουν με ένα λάδι προστασίας, όπως το Μείγμα Προστασίας – αιθέριο έλαιο, μόνο για εξωτερική χρήση, αραιωμένο (για παράδειγμα 1–2 σταγόνες σε 10 ml φυτικού λαδιού), μετά από δοκιμή ανοχής στο δέρμα. Δεν χρησιμοποιείται στην εγκυμοσύνη, στον θηλασμό, σε μικρά παιδιά ή σε άτομα με επιληψία ή άσθμα χωρίς τη συμβουλή γιατρού. Κανένα εργαλείο δεν υπόσχεται αποτέλεσμα και κανένα δεν αντικαθιστά την Εξομολόγηση, τη συμβουλή του γιατρού ή του ψυχολόγου.
Αν νιώθεις ότι σε πνίγει ο φόβος, οι μαύρες σκέψεις ή μια οικογενειακή σύγκρουση που γίνεται βίαιη, ζήτα βοήθεια: ένας ψυχολόγος μπορεί να σε στηρίξει, και σε περίπτωση κινδύνου καλείς το 112. Για ενδοοικογενειακή βία υπάρχει η δωρεάν γραμμή SOS 15900. Αν έχεις σκέψεις αυτοκτονίας, κάλεσε το 1018.
Παλιές κατάρες, διαβασμένες σήμερα: κληρονομιά, όχι όπλο
Διαβασμένες σήμερα, οι παλιές κατάρες λένε πολλά για το πώς ζούσαν οι άνθρωποι: τι φοβούνταν (πανούκλα, πείνα, ντροπή, μοναξιά), τι εκτιμούσαν (το σπίτι, τη σοδειά, τα παιδιά) και πόσο βαριά ήταν μια αδικία χωρίς δικαστήριο. Ο Καραμάν παρατηρούσε μάλιστα ότι η κατάρα δεν στερείται χιούμορ, μακάβριου, αλλά πάντως χιούμορ. Και τα τραγούδια του Μαραμούρες δείχνουν ότι πολλές φορές η κοπέλα που καταριόταν αγαπούσε ακόμη το παλικάρι της.
Γι’ αυτό κρατάμε τέτοιες λαϊκές κατάρες ως ντοκουμέντα της ρουμανικής ψυχής, όχι ως εργαλεία. Μας ενδιαφέρει τι μας λένε για τον πόνο και πώς γιατρεύονταν οι παλιοί από αυτόν. Το κακό δεν μας ενδιαφέρει.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η κατάρα, με λίγα λόγια;
Η κατάρα είναι μια ευχή για κακό, ειπωμένη φωναχτά, με την πεποίθηση ότι ο λόγος έχει τη δύναμη να πραγματοποιηθεί. Οι λαογράφοι διακρίνουν τη μαγική κατάρα, όπου ο λόγος δρα μόνος του, από τη μαγικοθρησκευτική, όπου ο άνθρωπος ζητά από τον Θεό να κάνει το κακό. Η Εκκλησία τη θεωρεί αμαρτία για όποιον τη λέει.
Ποιες είναι οι πιο βαριές κατάρες στη ρουμανική παράδοση;
Η παράδοση θεωρεί πιο βαριές τις κατάρες των γονιών προς τα παιδιά, ιδίως την κατάρα της μάνας. Σε κάποιες περιοχές πίστευαν ότι κρατά έως τη δεύτερη γενιά, σε άλλες έως την ένατη. Στο Μεχεντίντσι η κατάρα του νονού θεωρούνταν ακόμη πιο βαριά. Ακολουθούν οι κατάρες θανάτου και εκείνες του αδικημένου.
Πιάνει κάθε κατάρα;
Κατά τη λαϊκή πίστη, όχι. Έλεγαν ότι μόνο ορισμένοι άνθρωποι έχουν «κακό στόμα» και ότι η κατάρα που λέγεται για αστείο ή χωρίς λόγο δεν πιάνει. Η χριστιανική πίστη προσθέτει ότι κανένας ανθρώπινος λόγος δεν είναι πιο δυνατός από τον Θεό. Ωστόσο, τα βαριά λόγια πονούν και αξίζει να δουλευτούν με συγχώρεση και προσευχή.
Γυρίζει η κατάρα σε αυτόν που την είπε;
Πολλοί πιστεύουν πως ναι, και κάποια παλιά λυσίματα, που περιγράφει ο Σιμιόν Φλορέα Μαριάν, προσπαθούσαν μάλιστα να γυρίσουν το κακό πίσω. Η χριστιανική διδασκαλία λέει ότι όποιος καταριέται κουβαλά ήδη την αμαρτία του λόγου του. Γι’ αυτό δεν χρειάζεται να στείλεις το κακό πίσω: το αφήνεις στη φροντίδα του Θεού και προσεύχεσαι για τη δική σου ειρήνη.
Πώς λύνεται μια κατάρα από τους γονείς;
Το καλύτερο, όσο ο γονιός ζει, είναι η συγχώρεση που ζητιέται και δίνεται, καθώς και η Εξομολόγηση, με τους δύο να πηγαίνουν στον πνευματικό. Αν ο γονιός έχει πεθάνει, η προσευχή για την ψυχή του, το μνημόσυνο στην εκκλησία και η εσωτερική δουλειά της συγχώρεσης βοηθούν να απελευθερωθείς από το βάρος. Η συμβουλή του πνευματικού παραμένει το κύριο σημείο αναφοράς.
Πηγές
Λαογραφικές συλλογές και μελέτες που χρησιμοποιήθηκαν (σε παράφραση· σύντομα παραθέματα μόνο από τα παλιά κείμενα):
- Πέτρου Καραμάν, Blestemul ca expresie folclorică a unui complex afect negativ («Η κατάρα ως λαογραφική έκφραση ενός σύνθετου αρνητικού συναισθήματος»· χρησιμοποιήσαμε μόνο τα ρουμανικά παραδείγματα): https://editurapalatulculturii.ro/wpcms/wp-content/uploads/2022/01/4_Caraman_03.pdf
- Ρομούλους Αντονέσκου, Dicționar de simboluri și credințe tradiționale românești («Λεξικό παραδοσιακών ρουμανικών συμβόλων και δοξασιών»· λήμματα Κατάρα, Νερό, Δαχτυλίδι, Ένδυση, Νονός, Γαβριήλ): https://www.cimec.ro/Etnografie/Antonescu-dictionar/Dictionar-de-Simboluri-Credinte-Traditionale-Romanesti.html
- Σ. Φλ. Μαριάν, Vrăji, farmece și desfaceri («Μάγια, γητειές και λυσίματα», 1893): https://dspace.bcu-iasi.ro/handle/123456789/17299
- Ιερ. Ι. Μπίρλεα, Cântece poporane din Maramureș («Λαϊκά τραγούδια από το Μαραμούρες»), τόμ. II (1924): https://dspace.bcucluj.ro/jspui/handle/123456789/253038
- Γκρ. Τοτσιλέσκου, Materialuri folkloristice («Λαογραφικό υλικό»), τόμ. I: https://amtap.md/assets/pdf/Tocilescu%20Gr.%20Materialuri%20folkloristice.%20V.%201%20folclor.pdf
- Poezii poporale din Banat («Λαϊκή ποίηση από το Μπανάτ»), τόμ. III, Ξόρκια (1912): https://dspace.bcucluj.ro/bitstream/123456789/78943/1/BCUCLUJ_FG_134139_1912_003.pdf
- Πάμφιλ Μπίλτσιου, Descântecele din Maramureș («Τα ξόρκια του Μαραμούρες») και οι μελέτες για τη λαογραφία της κοιλάδας του Σούτσιου, στο Memoria Ethnologica: https://www.memoria-ethnologica.ro/wp-content/uploads/descantece-biltiu-8-19-90-91.pdf
- Συνέντευξη της Σάντα Λαριονέσκου για τις ρουμανικές κατάρες, Adevărul (2003): https://adevarul.ro/stiri-interne/evenimente/cum-isi-blestema-romanii-dusmanii-1145715.html
Σημείωση: Το άρθρο αυτό έχει πολιτιστικό και ενημερωτικό χαρακτήρα. Παρουσιάζει τις κατάρες ως εθνογραφική κληρονομιά, δεν υπόσχεται αποτελέσματα και δεν αντικαθιστά τη συμβουλή γιατρού, ψυχολόγου ή την καθοδήγηση του πνευματικού.
